Garden Poetry – 2 gardens 2 experience(s) 2 connect

Byderhand Tuinverse (At hand: Garden Poetry) is a site specific digital literature project by the North-West University, Potchefstroom, South-Africa. In this project fifteen Afrikaans poets wrote poems and children’s poetry for the NWU Botanical Gardens in Potchefstroom. The poems are read by the poets and complemented with typographic animations and musical arrangements, as well as 15 totem poles with motives from the poems by the world acclaimed land artist Strijdom van der Merwe. 

A selection from At hand: Garden Poetry  was displayed as an example of e-literature as part of the Introduction to Electronic Literature course at the DHSI (6-10 June 2016), University of Victoria, British Columbia, Canada.

2 gardens, 2 continents, 2 hemispheres – 2 experience(s), 2 connect.

A few examples of Garden Poetry in the garden of the University of Victoria:
Copy - DSCN4526  Dscn4208Copy - DSCN4531  Dscn4528Franci Greyling: Met die voëls praat (Talking to the birds)Dscn4535  Copy - DSCN4540
Copy - DSCN4511
  Dscn4440
TT Cloete: Potchefstroom
20160612_222808  Dscn4501

The installation in the NWU Botanical Gardens, Potchefstroom:
some of the poets with art work by Strijdom van der Merwe:

digter_franciGreyling  t_fg2
Franci Greyling: Wie kwetter so?  (with TT Cloete: Potchefstroom)digter_Bernard Odendaal  digter_t_BernardOdendaalBernard Odendaal: Paddaluisterbankie, Botaniese Tuin, Potchefstroomdigter_Heilna du Plooy  digter_t_HeilnaduPlooyHeilna du Plooy: Binneblik
digter_Hans du Plessis   digter_hansduplessis_tHans du Plessis: Botaniesetuinsonnet
digter_heinviljoen_2  digters_heinviljoen_t
Hein Viljoen: Onder die soetdoring
digters_johanmyburg_b  digter_johanmyburg_tJohan Myburg: Mater Hortensis
digter_Adri Breed  digters_abreed_t
Adri Breed: Skryfopdrag
digter_jansenvermeulen  digter_jansenvermeulen_t
Jansen Vermeulen: Tuinwerker: ‘n skets
digter_ruan_fourie  digter_ruanfourie_2
Ruan Fourie: verlieskuns
digter_carinavdwalt  carina_vdwalt4Carina van der Walt: hoe Eybers & Tutu kyk
digters_susansmith  digter_susansmith_tSusan Smith: By die soetdoring
kunstenaars_chrisvanniekerk
Chris van Niekerk, curator of the NWU Botanical Garden

Advertisements

Fotobeeld: Tuinverse digters en kunstenaars

‘n Fotobeeld van die Tuinverse digters en kunstenaars in die Botaniese Tuin.

digter_franciGreyling
Strijdom van der Merwe se eerste twee totempale in die Botaniese Tuin by Potchefstroom (TT Cloete) en Wie kwetter so? (Franci Greyling)

digter_Bernard Odendaal  digter_t_BernardOdendaal
Bernard Odendaal, subprojekleier Tuinverse: Paddaluisterbankie, Botaniese Tuin, Potchefstroom

digter_Heilna du Plooy  digter_t_HeilnaduPlooy
Heilna du Plooy: Binneblik

digter_Hans du Plessis   digter_hansduplessis_t
Hans du Plessis: Botaniesetuinsonnet

digter_heinviljoen_2  digters_heinviljoen_t
Hein Viljoen: Onder die soetdoring

digters_johanmyburg_b  digter_johanmyburg_t
Johan Myburg: Mater Hortensis

digter_Adri Breed  digters_abreed_t
Adri Breed: Skryfopdrag

digter_jansenvermeulen  digter_jansenvermeulen_t
Jansen Vermeulen: Tuinwerker: ‘n skets

digter_ruan_fourie  digter_ruanfourie_2
Ruan Fourie: verlieskuns

digter_carinavdwalt  carina_vdwalt4
Carina van der Walt: hoe Eybers & Tutu kyk

dscn4974_1000  dscn4968_k
Ihette Jacobs: Tuin van aardse luste 

digters_susansmith  digter_susansmith_t
Susan Smith: By die soetdoring

 kunstenaars_lindiliam  kunstenaars_lindiliam2
Kunstenaars, JW Longland en Lindi Nel – grafiese animasie van die tuinversies

kunstenaars_chrisvanniekerk
Chris van Niekerk, kurator van die botaniese tuin.

kunstenaars_Juansteyn
Juan Steyn, wat as inligtingstegnoloog die Byderhand-netwerk in plek gekry het.

Die ‘hoe’ agter ’n gedig vir die Tuinvers-projek

13 Januarie 2015. Dit was ’n sonnige Dinsdagoggend. Ons het besluit om die Botaniese Tuin in Potchefstroom te gaan opsoek. Daar was twee redes daarvoor: a) dit was my beter helfte se verjaarsdag en b) ek is gepols met die vraag of ek ’n gedig vir hierdie projek wil skryf. Ek wou gaan kyk of daar iewers by één van die bankies miskien vir my ’n gedig opgesluit lê. Gewapen met my kamera en notaboekie is ons daarheen.

carinavdwalt_intuin   carinavdwalt_tuin

Wat ’n verrassing! Die Botaniese Tuine was verlate. Dit was net ons tweetjies en dit was prima. Soos Adam en Eva van ouds het ons eers net oë vir mekaar gehad toe ons besef ons is alleen. Daarna het ek begin rondkyk. Ek het dadelik van die bank by die eerste dammetjie gehou, maar met die ligging daarvan en die beskrywing van die vleikurper en muskietvis het ek gedink dat dit Cloete se bank behoort te wees.

Die labirint het my laat terugdink aan die labirinte in die grasperk agter die Katedraal van Chartres en in die vloerteëls van die Katedraal in Amiens. Dit is twee van die vyf grootste katedrale in Frankryk. Laasgenoemde labirint het ek van buite na binne geloop. As jy dit doen, moet jy gekonsentreerd nadink oor die hoogtepunte van jou lewe waarby jou gedagtes jou eintlik ook spontaan langs die laagtepunte neem. Dit werk hipnotiserend. Uiteindelik eindig jy in die sentrum. Halleluja-effek. Ja, oor die labirint met die warm deurdringende geur van knoffelblommetjie sou ek ’n gedig kon skryf.

’n Ander bank het my aandag getrek. Net soos by die eerste dammetjie was dit oorgroei met waterlelies. Dit het my laat terugdink aan die vywer in my geliefde sterrebos, die Oude Warande in Tilburg. Die vinknessies oor die dam het die prentjie afgerond. Vinke met hulle bedrywighede rondom nesbou oor die water is vir ons iets gewoons, maar is ’n verskynsel wat menige Nederlanders vir ure kan bekoor. As die wyfie puntenerig die mannetjie se poging uitmekaar ruk, gaan daar darem geluide van ongehoorde verontwaardiging in hulle geledere op! Ja, oor ’n blik op die dam vanaf hierdie bankie sou ek ook ’n gedig kon skryf. Saamgevat het hierdie klein oase, hierdie paradys, ’n gevoel van verwondering by my agtergelaat.

Maar ’n kortkop vóór hierdie verwondering was my verontwaardiging oor die ontoeganklikheid van die einste Botaniese Tuin. Die toegangsure van agtuur soggens tot vieruur smiddags maak dit onmoontlik vir werkendes om aan die einde van ’n lang dag daar te gaan asemskep. Oor naweke is dit ook gesluit. Hoe mooi ook al – die tuin bied geen inspirasie vir die student met sy kitaar, die skilder met haar esel, die skrywers met hulle notaboeke, die Sondagskoolgroepie met hulle Bybelstudie nie. Hierdie vredige ruimte waarin jy ’n misverstand kan uitpraat of ’n piekniekkombers kan oopsprei, word die meeste Potchefstromers ontneem. Ek was onthuts. Wie deur die week wel tyd hiervoor het en ook toegang, is die mense verbonde aan die universiteit se Skool vir Omgewingswetenskappe. Intussen wil ek vir almal vertel – GAAN, dis só mooi! Maar onbekend maak onbemind. Dit is werklik ’n plek wat vir my as gevolg van hierdie teenstellings genoeg stof vir ’n gedig bied.

Verwondering en verontwaardiging in gelyke maat “wauw” en “au”.

Aan die einde van Januarie ontvang ek die uitnodiging met daarby aangeheg ’n PDF-ie van al die bankies. Die bank by die waterlelies en die vinkneste kry vir my ’n nommer en ’n besondere naam: 4, Paddavywerbankie. Die naam bestaan uit ’n Afrikaanse woord (padda) en ’n Nederlandse woord (vijver) wat redelik onlangs in die Afrikaanse woordeskat opgeneem is met ’n verafrikaanse spelling (vywer).

Vywer verplaas my opnuut na Oude Warande na Vondelpark en na Elisabeth Eybers, gebore in buurdorp Klerksdorp op 26 Februarie 1915. As meesterlike digteres maak beide Nederlands en Afrikaans aanspraak op haar, maar staan daar eintlik ’n standbeeld van haar iewers op die NWU-kampus? Of is een van haar klassieke gedigte êrens in ’n glasdeur van ’n universiteitsgebou gesandstraal? Ek pynig my breinselle, maar ontdek niks nie.

Klerksdorp was die geboorteplek van nog ’n Suid-Afrikaanse ikoon: Desmond Tutu, 7 Oktober 1931.Ek het die voorreg gehad om hom in Den Haag te ontmoet. Wat ’n vriendelike en inspirerende Gods man! Tydens sy openbare gebed by die onthulling van ’n standbeeld vir Mandela, word hy onderbreek deur ’n groepie luidrugtige betogers wat aandag vraag vir die regte saak, naamlik plaasmoorde, maar op die verkeerde plek en die verkeerde tyd. Tutu het ’n paar sekondes stilgebly en toe onverstoord sy dankgebed hervat. Al my respek vir dié Anglikaanse biskop. Ek is seker daar staan nie ’n standbeeld van Tutu langs die ander Gods man Totius voor die NWU-hoofgebou nie. Totius is nog steeds ons psalmdigter wat op wonderbaarlike wyse die onlangse politiek georiënteerde “beeldestorm” oorleef het.

Dus skryf ek ’n gedig waarin Eybers en Tutu langs mekaar sit op dieselfde bankie in die Botaniese Tuin. Vir ’n kort rukkie tydens AADKLOP gun ek vir hulle albei ’n plek op die kampus van die NWU. By sommige mense kan dit miskien nog steeds morele spanning veroorsaak. Ek besef dit. Die kwessie van rassisme kom hierdeur weer onder die publiek se aandag. Eers het ek elkeen se perspektief duidelik afgebaken en identifiseerbaar neergeskryf, maar toe besef ek iets. Ek tree soos ’n plantkundige op, wat alle plante identifiseer en netjies etiketteer. Of ’n bewaker, wat die tuin se hekke net vir sommiges oopsluit of die betogende massa met dranghekke uithou. Of miskien ’n rassis? Toe het ek hulle perspektiewe bietjie geskommel soos dit ook in die regte lewe gaan.

hoe Eybers en Tutu kyk eindig met ’n morele vraag aan die individuele leser of luisteraar op die bank. Die vraag hoef nie hardop beantwoord te word nie. Daar hoef nie ’n openbare reaksie uit voort te spruit nie. Of die leser of luisteraar daaroor gaan nadink op sy eie tyd en op sy eie manier – dís wat die krag van hierdie gedig sal bepaal. As poësie enige krag het.

  • Carina van der Walt (Digter in die tuinvers-projek – Carina woon en werk sedert 2007  in Nederland.)

 

T.T. Cloete: ’n Gelowige intellektueel en groot digter het ons ontval

Dit was vir almal betrokke by die Byderhand-projek hartseer nuus dat T.T. Cloete – een van die bydraers tot die Tuinverse-uitstalling in die Botaniese Tuin van die Noordwes-Universiteit – op 29 Julie vanjaar oorlede is.

bankie_botaniesetuin   profTTCloete

Ek het hom maar ’n handvol kere van aangesig tot aangesig ontmoet. Elke keer was dit ’n opwindende, openbarende ervaring.

Ek onthou hoe hy eendag onthuts opgemerk het dat hy die vorige week ’n Nederlandse vertaling van die Spaanse filosoof José Ortega y Gasset se “Bespiegelingen over leven en liefde” weer ’n slag by die NWU se biblioteek op Potchefstroom uitgeneem het. Wat moes hy ontdek? Die stempelkaartjie voorin daardie boek het gewys dit was nog net een keer tevore uitgeneem – doer in die 1950’s. Deur homself, toe hy ’n jong dosent aan die toenmalige Potchefstroomse Universiteit vir Christelike Hoër Onderwys was!

Cloete was ’n leser (en onthouer van wat hy gelees het) soos min. Sy gestremdheid, ’n uiteindelike gevolg van die poliomiëlitus wat hy in die 1940’s opgedoen het as jong student aan die Universiteit van Pretoria, het hom in ’n belangrike mate ’n lessenaarmens gemaak. So geteister deur siektetoestande was hy dat dokters in die 1970’s al gevrees het vir sy lewe, en hy enkele jare later moes aftree.

Tog het dié intellektueel alles wat buite en bo, selfs binne ons is, ewe liefgehad as boeke. Hy het tuingemaak, met voëls geboer, sterre gekyk, gestap toe hy nog kon, graag in die motor geklim en die wildernis gaan besigtig. Hy het ’n ryklike lewe bly voer tot hy een-en-neëntig geword het.

Vroeër vanjaar was ek teenwoordig toe iemand hom vra hoe hy op dié hoë ouderdom dit regkry om steeds aan meer as een boek gelyk te werk (waarvan hy geesdriftig aan ’t vertelle was). Hy het gesê ons moet hóm nie vra nie. Hy is seker maar ’n witbroodjie van God – ’n opmerking waaroor hy lekker gelag het. Die dag voor hy op 31 Mei 2014 negentig sou word, het hy sy motor gevat en Klerkskraaldam toe gery, ’n stuk of vyftig kilometer noordwes van Potchefstroom geleë. Van daar het hy die pad al langs die Mooirivier af tot weer terug in Potchefstroom gevolg. En Psalm 100 gesing, al vier die strofes, het hy vertel.

Nie die woorde van sy eie 2001-beryming nie; die ou woorde van Totius se omdigting. Dié was mos ook ’n Potchefstromer toe hy aan die Psalms gewerk het, doer in die 1920’s. Die tyd toe Cloete die eerste keer die lewenslig aanskou het op sy ouers se plaas in die Vredefort-distrik.

Daardie woorde van Totius was vir hom soos relieke, het hy verduidelik: konkrete oorblyfsels van die óú mense se vroomheid. In die ry het hy naderhand die ruite afgedraai. “Want goedertieren is die Heer, sy goedheid eindig nimmermeer.” Só het hy die wind in gesing. Hy wat gesukkel het om te verstaan waarom God juis hóm gekies het, hóm werkloos gemaak het om beskikbaar te word om oor God en Sy skepping digterlik te stamel in Afrikaans.

Hierdie “stamel”-tyd wat hom gegun is (hy het eers in 1980, op 56-jarige leeftyd, sy eerste digbundel gepubliseer), het een van Afrikaans se heel belangrikste religieuse digters opgelewer. Beskou ’n mens die eietydse literature in ander tale, byvoorbeeld die Nederlandse, dan lyk dit of religieuse digkuns tans ’n bietjie as ’n randverskynsel geag word. Nie in Afrikaans nie. Daarvoor het T.T. Cloete, saam met veral Sheila Cussons, gesorg.

Die fokuspunt in Cloete se digkuns is die dinamiese eenheid-in-verskeidenheid in die aardse en kosmiese verskynsels. Dít, veral, wou hy verken. Dié toespitsing het gespruit uit sy diepgesetelde Christelike oortuigings. Veral die skeppings-, onderhoudings- en bestierswerk van die goddelike Vader-figuur het hom aangegryp.

Dit was sy oortuiging dat ’n mens in die verweefde verskeidenheid van die skeppingsdinge as ’t ware die vingermerke van God kan waarneem. “Onversadig” en met “heilige nuuskierigheid” (soos twee van sy meer onlangse digbundels heet) het hy daarom as ’t ware deur die komplekse, dikwels teenstrydige werklikheid – ten spyte van die beperkthede van ons menslike vermoëns – op soek na die Godsopenbaringe gegaan. Dit digterlik vertolk. Die dinamiese spel tussen patroonvorming en variasie wat betref klankgebruik, woordgebruik en –skepping, vers- en sinsbou, is stilistiese en verstegniese illustrasies van dié soektog in sy gedigte.

Nie net tot die skatkis van die Afrikaanse religieuse digkuns het Cloete enorm bygedra nie. Ekologiebewustheid en -kommer is ’n tema van toenemende belang in die Afrikaanse poësie, en ook hierin het Cloete ’n sleutelrol gespeel. Van die mooiste liefdesgedigte en verse oor oudword in Afrikaans het uit sy pen gevloei.

Cloete het as Christelik-gelowige digter nooit weggeskram daarvan om ook die skadukante van die lewe en die werklikheid in sy gedigte te vertolk nie – in die later bundels uit sy oeuvre nog meer so. Om dit in terme van sy jongste gepubliseerde bundel te stel: sowel die lyflik-uitspattige en verworde “karnaval”-kant as die geestelik-opbouende en –skeppende “Lent”-sy van ons bestaan het onder sy digterlike loep gekom.

1980, die jaar waarin Cloete met “Angelliera” gedebuteer het, word soms as ’n belangrike datum met betrekking tot die nuwe aansien van die vaster versvorme in Afrikaans gesien. Sy rol hierin kan nie onderskat word nie. Hy is herhaaldelik bekroon vir sy bundels: meer as ’n dosyn keer, waaronder twee maal met die prestigeryke Hertzogprys.

’n Reus het genieters en koesteraars van die Afrikaanse letterkunde ontval.

  • Bernard Odendaal (ATKV-Skryfskool en vakgroep Skryfkuns van die Noordwes-Universiteit)